Historię o wieży Babel znamy zwykle w wersji dziecięco-katechetycznej. Ludzie postanowili zbudować wieżę aż do nieba, Bóg się zdenerwował, pomieszał im języki, budowa stanęła, a ludzkość rozeszła się po świecie, mrucząc pod nosem w dialektach, których nikt już nie rozumiał. Opowieść prosta, zgrabna, dobra do zilustrowania w podręczniku: pycha człowieka, kara boska, koniec imprezy.
Tylko że ta opowieść jest znacznie ciekawsza, jeśli przestaniemy patrzeć na wieżę jak na problem budowlany.
Bo Bóg nie musiał się przecież bać architektury. Nie chodziło o wysokość. Nie chodziło o cegły. Nie chodziło o to, że starożytni deweloperzy z równiny Szinear naruszyli przepisy o warunkach zabudowy, widoku na niebo i maksymalnej dopuszczalnej liczbie pięter. W tekście biblijnym bardziej niepokojące jest coś innego: ludzie są jednym ludem i mają jeden język. A skoro mają jeden język, mogą zrobić wszystko, co sobie zamierzą.
To jest moment grozy. Nie wieża jest straszna, lecz jedność.
Oczywiście nie każda jedność. Trzeba uważać, bo łatwo tu wpaść w cynizm, a cynizm jest dziś najtańszą walutą intelektualną. Ludzie potrafią jednoczyć się do dobra. Potrafią ratować, budować, pomagać, wymyślać szczepionki, mosty, biblioteki, orkiestry i systemy kanalizacyjne, bez których żadna cywilizacja długo nie udaje cywilizacji. Problem zaczyna się wtedy, kiedy jedność przestaje być wspólnotą, a staje się systemem. Kiedy nie jest już porozumieniem wolnych ludzi, lecz technologią posłuszeństwa.
Wieża Babel może więc nie być opowieścią o tym, że ludzie chcieli dostać się do Boga. Może być opowieścią o tym, że ludzie po raz pierwszy odkryli, iż jednym językiem łatwiej rządzić.
Bo jeden język to nie tylko wygoda. Jeden język to administracja. Jeden język to rozkaz. Jeden język to wspólna tabela, jednolity formularz, ten sam komunikat, identyczna instrukcja obsługi człowieka. Jeden język oznacza, że nie trzeba już tłumaczyć świata wielu ludziom na wiele sposobów. Wystarczy nadać komunikat z centrum. Reszta ma zrozumieć.
A jeśli nie rozumie, tym gorzej dla niej.
Dawna wieża była z cegły. Nowa może być z danych. Dawna rosła w górę. Nowa rośnie wewnątrz naszych urządzeń, decyzji, pragnień, lęków i codziennych zdań. Dawna miała sięgnąć nieba. Nowa nie musi. Jej wystarczy, że sięgnie wszystkiego, co człowiek mówi, pisze, kupuje, ogląda, przemilcza, boi się powiedzieć i sam przed sobą udaje, że nie pomyślał.
I tu pojawia się sztuczna inteligencja.
Nie jako diabeł z kablami zamiast rogów. To byłoby zbyt łatwe, a łatwe obrazy są zwykle podejrzane. Sztuczna inteligencja nie jest sama w sobie ani dobra, ani zła, podobnie jak druk, alfabet, radio, kamera, internet i młotek, którym można zbudować dom albo komuś uprzejmie wyjaśnić różnicę zdań. AI jest narzędziem, ale nie takim zwykłym. Jest narzędziem, które dotyka języka. A kto dotyka języka, dotyka człowieka głębiej niż ten, kto tylko dotyka jego kieszeni.
Bo człowiek mieszka w języku.
Nie w mieszkaniu, nie w państwie, nie w aplikacji bankowej, choć system bardzo by chciał, żebyśmy w to uwierzyli. Człowiek mieszka w słowach. W tym, jak nazywa strach. Jak opisuje miłość. Jak tłumaczy sobie własną klęskę. Jak usprawiedliwia obojętność. Jak mówi „nie dam rady”, „jeszcze spróbuję”, „to nie było tak”, „nie pamiętam”, „kocham”, „przepraszam”, „nie zgadzam się”. Człowiek nie jest tylko ciałem w systemie. Jest istotą, która mówi. A czasem milczy tak, że to milczenie znaczy więcej niż przemówienie ministra po rekonstrukcji rządu.
Sztuczna inteligencja wchodzi właśnie w to miejsce. W język.
Tłumaczy. Streszcza. Poprawia. Klasyfikuje. Upraszcza. Wygładza. Robi z bałaganu tekstu elegancki komunikat. Z niepewności – akapit. Z gniewu – „konstruktywną uwagę”. Z rozpaczy – „obszar wymagający wsparcia”. Z ludzkiego bełkotu – wersję profesjonalną, uprzejmą, neutralną, pozbawioną zapachu ciała i winy.
To oczywiście bywa bardzo pożyteczne. Nie udawajmy, że nie. Dzięki AI człowiek może szybciej pisać, lepiej rozumieć, tłumaczyć obce języki, organizować chaos, odzyskać czas, którego system wcześniej mu nie ukradł, tylko „optymalnie zagospodarował”. Sztuczna inteligencja może być protezą, asystentem, bibliotekarzem, korektorem, tłumaczem, rozmówcą, czasem nawet lustrem, choć lustra cyfrowe mają tę wadę, że zbyt często pokazują twarz po delikatnym retuszu.
Nie w tym problem.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy AI staje się nie tylko narzędziem człowieka, ale pośrednikiem między człowiekiem a światem. Kiedy coraz więcej naszych zdań przechodzi przez ten sam filtr. Kiedy każdy gniew zostaje ucywilizowany, każda myśl zoptymalizowana, każda wątpliwość podana w formie akceptowalnej przez platformę, urząd, korporację, szkołę, bank, redakcję, algorytm i przyszłego pracodawcę, który oczywiście niczego nie czyta, bo od tego też ma system.
Wtedy AI przestaje być maszyną do pomagania. Zaczyna być maszyną do ujednolicania.
I właśnie tu wraca Babel.
Współczesna Wieża Babel nie musi polegać na tym, że wszyscy mówimy jednym językiem narodowym. Możemy nadal mówić po polsku, angielsku, francusku, chińsku, hindi, arabsku, kaszubsku i w dialekcie rodzinnych pretensji, którego nikt poza najbliższymi nie rozumie, ale wszyscy natychmiast rozpoznają. Różnica polega na tym, że coraz częściej wszystkie te języki przechodzą przez jeden język operacyjny.
Język danych.
Język modeli.
Język klasyfikacji.
Język prawdopodobieństwa.
Język dopuszczalnego komunikatu.
Język tego, co da się przetworzyć.
To jest nowa jedność. Nie piękna jedność ludzi przy stole, lecz niewidzialna jedność infrastruktury. Możemy się kłócić, możemy się różnić, możemy pisać patetyczne manifesty o własnej niepowtarzalności, ale potem i tak wpisujemy to w okienko. A okienko jest cierpliwe. Okienko wszystko przyjmie. Okienko poprawi styl. Okienko zasugeruje łagodniejszą wersję. Okienko sprawi, że nawet bunt będzie miał dobrą interpunkcję i ton zgodny z regulaminem społeczności.
Dawniej tyran potrzebował cenzora. Dziś wystarczy mu standard komunikacji.
Oczywiście ktoś powie: przesada. Sztuczna inteligencja nie rządzi światem. Nie ma korony, armii, tronu ani nawet porządnego gabinetu z portretem za plecami. To prawda. AI nie jest władcą. Ale może stać się językiem władzy. A to czasem wystarczy.
Bo władza nie zawsze polega na tym, że ktoś krzyczy. Nowoczesna władza częściej szepcze. Podpowiada. Ustawia domyślne opcje. Porządkuje wyniki. Ocenia ryzyko. Przyznaje punkty. Wykrywa odstępstwa. Mierzy nastroje. Zarządza widocznością. Nie musi zakazywać. Wystarczy, że sprawi, iż pewne zdania nie będą się opłacały, pewne myśli będą trudniejsze do wypowiedzenia, a pewne formy człowieczeństwa okażą się „niekompatybilne”.
W tym sensie pytanie, czy ChatGPT może rozmawiać z Gemini, jest ciekawe, ale drugorzędne.
Technicznie różne systemy AI można łączyć. Mogą wymieniać dane, korzystać z narzędzi, działać w ramach większych układów agentowych, wykonywać zadania zlecone przez człowieka albo przez inny program. Ale nie żyją w wolnej republice sztucznych inteligencji, gdzie modele siadają wieczorem przy cyfrowym winie i dyskutują o sensie istnienia. Są zamknięte w ekosystemach firm, regulaminów, zabezpieczeń, API, kosztów, interesów, polityk dostępu i granic odpowiedzialności prawnej.
Innymi słowy: modele mogą mówić, ale bramy są pilnowane.
I może właśnie to jest najciekawsze. Nowa Babel nie jest jedną wieżą. To raczej całe miasto wież, z których każda ma własnego właściciela, własną windę, własne piętra premium i własną instrukcję przeciwpożarową. Z zewnątrz wygląda to jak pluralizm. W praktyce może oznaczać tylko konkurencję między kilkoma odmianami tej samej ambicji: kto będzie pośredniczył w języku świata.
Nie chodzi więc o to, że AI chce obalić Boga. To byłby temat dla marnego kaznodziei albo lepszego filmu klasy B. Chodzi o coś bardziej przyziemnego, a więc groźniejszego: AI może pomóc człowiekowi zbudować system, w którym wszystko będzie komunikowalne, przetłumaczalne, przewidywalne, wygładzone i policzalne. System, w którym największym problemem nie będzie kłamstwo, lecz brak szorstkości. Brak błędu. Brak lokalnego akcentu. Brak tego, co nieporadne, niezręczne, śmieszne, zbyt długie, zbyt krótkie, zbyt ludzkie.
A przecież człowiek bardzo często jest właśnie tym, co nie daje się dobrze przepisać.
Może dlatego pomieszanie języków nie było wyłącznie karą. Może było pierwszym aktem obrony różnicy. Brutalnym, bolesnym, kłopotliwym, ale skutecznym. Od tej chwili człowiek musiał tłumaczyć. Musiał pytać. Musiał się mylić. Musiał uznać, że drugi człowiek nie jest natychmiast dostępny, że nie da się go pobrać, streścić i zamknąć w raporcie. Musiał przyjąć, że porozumienie jest pracą, nie funkcją.
To bardzo niemodne. Dziś wszystko ma być natychmiastowe. Tłumaczenie natychmiastowe. Odpowiedź natychmiastowa. Diagnoza natychmiastowa. Opinia natychmiastowa. Oburzenie natychmiastowe. Nawet samotność jest dziś natychmiastowa, bo wystarczy kilka sekund przewijania ekranu, żeby zobaczyć, że wszyscy inni właśnie żyją bardziej, piękniej i z lepszym kadrowaniem.
AI wpisuje się w tę pokusę idealnie. Obiecuje język bez oporu. Świat bez niezrozumienia. Człowieka bez męczącej niejasności. I trzeba uczciwie powiedzieć: to jest obietnica kusząca. Zwłaszcza dla tych, którzy całe życie potykali się o słowa. Dla emigrantów. Dla starych. Dla chorych. Dla nieśmiałych. Dla ludzi, którzy mają coś do powiedzenia, ale nie mają narzędzi, żeby powiedzieć to tak, jak wymaga świat. W tym sensie sztuczna inteligencja może być aktem sprawiedliwości. Może oddać głos tym, którym brakowało formy.
Ale każda obietnica emancypacji ma swoją ciemną siostrę.
Bo ten sam mechanizm, który pomaga mówić, może nauczyć wszystkich mówić podobnie. Ten sam system, który tłumaczy między ludźmi, może powoli zacząć tłumaczyć ludzi systemowi. Ten sam model, który poprawia nasze zdania, może poprawić nas tak skutecznie, że pewnego dnia nie rozpoznamy własnego głosu.
I wtedy dopiero okaże się, że Wieża Babel wcale nie runęła. Ona tylko zmieniła technologię.
Nie stoi już na równinie Szinear. Nie ma cegieł wypalanych w ogniu ani smoły zamiast zaprawy. Nie ma robotników krzyczących na rusztowaniach. Nie widać jej z daleka. Nie zasłania słońca. Nie trzeba do niej pielgrzymować. Ona przychodzi sama – w telefonie, komputerze, wyszukiwarce, skrzynce mailowej, edytorze tekstu, systemie obsługi klienta, programie rekrutacyjnym, aplikacji medycznej, w każdym miejscu, gdzie człowiek zostaje poproszony, aby opisał siebie w sposób możliwy do przetworzenia.
To jest wieża, która nie rośnie w górę.
Rośnie między nami.
Najbardziej niepokojące nie jest więc pytanie, czy sztuczna inteligencja stanie się mądrzejsza od człowieka. To pytanie efektowne, dobre na konferencje, okładki magazynów i nocne rozmowy ludzi, którzy lubią się bać elegancko. Bardziej niepokojące jest pytanie prostsze: czy człowiek, korzystając ze sztucznej inteligencji, nie zgodzi się dobrowolnie mówić językiem, który został przygotowany nie dla jego wolności, lecz dla jego obsługi.
Bo system nie musi nas już uciszać. Może nam dać piękniejsze zdania.
Może dlatego opowieść o Babel wraca właśnie teraz. Nie jako mit o starożytnej pysze, lecz jako ostrzeżenie przed marzeniem o doskonałej komunikacji. Przed światem, w którym wszystko jest zrozumiałe, ale nic nie jest naprawdę osobne. Przed językiem, który łączy wszystkich tak skutecznie, że nikt już nie potrafi powiedzieć czegoś własnego.
Dawniej Bóg pomieszał języki, żeby zatrzymać budowę.
Dziś człowiek buduje maszynę, która ma języki znowu pomieszać w jedną, gładką, sprawną, uprzejmą i niezwykle użyteczną mowę. Bez przekleństw, bez jąkania, bez prowincjonalnego akcentu, bez dzikich zdań, bez śmiesznych metafor, bez niepotrzebnych dygresji, bez człowieka, który mówi za długo, bo nie umie krócej opowiedzieć własnego życia.
A może właśnie w tych nieporadnych językach, w tym szumie, błędzie, akcencie, pomyłce i oporze, ocala coś najważniejszego.
Może pomieszanie języków było nie tylko karą.
Może było ostatnią ochroną przed światem, w którym wszyscy mówią doskonale – i nikt już nie mówi naprawdę.